En Hızlı İş Bulan ve En Çok Kazandıran Bölümler

Tercih yaparken iki soru hep birlikte sorulur: "Bu bölümü okursam hemen iş bulur muyum?" ve "İyi kazanır mıyım?" Çoğu kişi bu iki sorunun cevabının aynı olduğunu düşünür. TÜİK'in mezunları SGK kayıtlarından izleyen verisi ise başka bir şey söylüyor: En hızlı iş bulunan bölümlerle en çok kazandıran bölümler çoğu zaman aynı bölümler değil.

Bu konuyu Eğitim Gurmesi Akademi ile birlikte bir videoda da anlattık:

12:40

Bu veriler neyi ölçüyor?

TÜİK her yıl üniversite mezunlarını idari kayıtlardan takip ediyor. Bu bir anket değil, SGK ve kamu personeli kayıtlarından yapılan bir sayım. Bu yazıda üç göstergeye bakıyoruz:

• İlk iş bulma süresi: Mezuniyetten sonra ilk kayıtlı işe kaç ayda girildiği.
• Kayıtlı istihdam oranı: Mezunların ne kadarının kayıtlı olarak çalıştığı.
• Kazanç grubu: Mezunların aylık ortalama kazancına göre bölümün düştüğü grup.

Kazançla ilgili üç şeyi baştan bilmek gerekiyor:

• TÜİK maaşı lira olarak vermiyor. Bölümleri beş gruba ayırıyor: Çok düşük, Düşük, Orta, Yüksek, Çok yüksek. Gruplar üniversite mezunları arasında görecelidir. "Çok düşük", düşük maaş değil, mezunlar arasında en alt kademe demek.
• Değerler bölüm bazında. Aynı bölümün her üniversitedeki programı aynı grupta görünür. Bu bir ortalama, kişisel maaş garantisi değil.
• Kendi işini yapanlar hesapta yok. Bağ-Kur'lular kazanç hesabına alınmıyor. Muayenehanesi olan diş hekimi, kendi bürosunu açan avukat, eczane sahibi eczacı bu ortalamada görünmüyor.

En hızlı iş bulan bölümlerin ortak noktası

Mezunların en hızlı iş bulduğu lisans bölümlerinin listesine bakınca bir desen hemen göze çarpıyor:

• Dil ve konuşma terapisi
• Tıp
• Özel eğitim öğretmenliği
• Eczacılık
• Ergoterapi
• Ebelik
• Hemşirelik

Bu bölümlerin hepsi mezununa belirli bir meslek unvanı veriyor ve o mesleği başka bir diplomayla yapmak mümkün değil. Üstelik çoğu, sağlıkta ve özel eğitimde ihtiyacın sürdüğü alanlarda. Mezun "ne iş yapacağım" diye aramıyor, mesleği zaten belli.

Listenin hemen arkasında ikinci bir grup var: uygulamaya dönük mühendislikler. Maden, kontrol ve otomasyon, elektrik mühendisliği ve havacılık elektrik ve elektroniği gibi. Bunlar da sanayinin doğrudan aradığı, karşılığı net olan bölümler.

Uzun süre her zaman "iş bulamıyor" demek değil

Listenin diğer ucunda Hukuk, Kamu yönetimi ve bazı sosyal bilimler var. Ama bu süreyi okurken neyin içinde olduğunu bilmek gerekiyor: zorunlu staj, askerlik, KPSS gibi sınavlara hazırlık ve yüksek lisans da bu sürenin içinde. Hukukta uzun sürenin büyük kısmı avukatlık stajı. Kamuya yönelen bölümlerde ise mezunların önemli bir kısmı önce sınava hazırlanıyor. Yani "uzun süre", bazı bölümlerde bir bekleme dönemi değil, mesleğe giden yolun bir parçası.

En çok kazandıran bölümler: üç grup

Kazançta en üst gruptaki bölümler üç ana başlıkta toplanıyor:

1. Mühendislik ve havacılık. Zirvede Pilotaj var; arkasından matematik, uzay, uçak ve kontrol-otomasyon mühendisliği geliyor. Elektrik-elektronik, bilgisayar ve yazılım mühendisliği de bu grupta.
2. Hekimlik. Tıp ve diş hekimliği.
3. Finans. Ekonomi, Aktüerya, sermaye piyasası, uluslararası finans ve bankacılık.

Üçüncü grup en çok şaşırtan. "Çok kazandıran bölüm" denince akla hep sayısal bölümler gelir, ama eşit ağırlıkla girilen finans bölümleri de en üst grupta. Buna karşılık yine EA ile girilen Psikoloji en alt grupta. Yani puan türü tek başına kazancı belirlemiyor; bölümün kazandırdığı becerinin piyasada ne kadar arandığı belirliyor. Üst gruptaki bölümlerin çoğunda ortak nokta, sayısal ve analitik becerilerin özel sektörde yüksek talep görmesi.

Bir de genel tabloya bakalım: bölümlerin yarısından fazlası kazançta alt iki grupta. Yani üst gruplar, az sayıda bölümün paylaştığı dar bir alan.

Hem hızlı iş hem yüksek kazanç: az sayıda bölüm

İki listenin kesiştiği yer küçük. Hem kazançta en üst grupta olup hem de mezunlarının ortalama 10 ayın altında iş bulduğu bölümler şunlar:

• Tıp ve Diş hekimliği
• Maden, Kontrol ve otomasyon, Elektrik, Meteoroloji ve Yazılım mühendisliği
• Havacılık elektrik ve elektroniği ve Havacılık ve uzay mühendisliği

Bu kısa listede de iki ana çizgi var: hekimlik ve teknik mühendislikler. Tıp burada ayrı bir yerde duruyor: en hızlı iş bulunan bölümlerden biri olmasının yanında mezunların neredeyse tamamı kayıtlı olarak çalışıyor ve kazanç en üst grupta.

Genel eğilim de aynı yönü gösteriyor: kazanç grubu yükseldikçe mezunlar ortalamada biraz daha hızlı iş buluyor ve daha yüksek oranda çalışıyor. Ama bu bir ortalama; istisnalar en az kuralın kendisi kadar öğretici.

İki gösterge birbirini tutmadığında

Hızlı iş, düşük kazanç

En hızlı iş bulunan bölüm Dil ve konuşma terapisi. Mezunlar birkaç ay içinde işe giriyor, çoğu kayıtlı olarak çalışıyor. Ama kazanç grubu "Çok düşük". Ergoterapi ve Fizyoterapi ve rehabilitasyon da benzer bir tablo çiziyor: iş bulmak kolay, kazanç alt grupta.

TÜİK bunun nedenini açıklamıyor. Olası nedenler: bu mesleklerde ücretlerin görece düşük olması, bazılarının yeni açılmış bölümler olduğu için mezunlarının henüz genç ve kıdemsiz olması, yarı zamanlı çalışmanın yaygınlığı. Sonuç değişmiyor: hızlı iş bulmak, yüksek kazanç anlamına gelmiyor.

Yüksek kazanç, düşük kayıtlı istihdam

Tersi de var. Deniz ulaştırma işletme mühendisliği ve gemi makineleri işletme mühendisliği kazançta en üst grupta, ama mezunların iş bulma süresi uzun ve kayıtlı çalışma oranı düşük görünüyor. Burada TÜİK'in kendi uyarısı önemli: kayıtlı istihdamda görünmemek işsiz olmak demek değil. Yabancı bayraklı gemilerde çalışan denizciler Türkiye'deki SGK kayıtlarına girmeyebiliyor.

Bu iki örneğin dersi aynı: bir bölüme bakarken kazancı, istihdamı, iş bulma süresini ve kendi alanında çalışmayı birlikte okumak gerekiyor. Kendi alanında çalışma oranları için Hangi Bölüm Mezunları Kendi Alanında Çalışıyor? yazımıza bakabilirsin.

Aynı meslek ailesinde bile fark büyük

Mühendislik: Mühendisliklerin çoğu kazançta üst gruplarda ve hiçbiri en alt grupta değil. Ama hepsi aynı değil. Elektrik-elektronik, otomasyon, yazılım ve havacılık tarafı en üstte; orman, su ürünleri, biyosistem ve tarım makineleri mühendisliği ise "Düşük" grupta. Çok tercih edilen İnşaat mühendisliği ortada. Yani "mühendislik okuyayım" demek yetmiyor; hangi mühendislik sorusu en az o kadar önemli.

Öğretmenlik: Bugün tercih edilebilen öğretmenlik bölümlerinin hiçbiri kazançta üst iki grupta değil. Öğretmenlerin büyük kısmı kamuda, birbirine yakın maaşlarla çalıştığı için bu beklenen bir sonuç. Ama öğretmenliklerin arasında da iş bulma açısından büyük fark var: Özel eğitim öğretmenliği en hızlı iş bulunan bölümlerden biri. Kamuya atanma tarafı için KPSS ile Atanan Lisans Bölümleri yazımıza bakabilirsin.

Avukatlar ve eczacılar neden "Orta" grupta?

Hukuk ve Eczacılık kazançta "Orta" grupta. Bu ilk bakışta şaşırtıcı, ama nedeni verinin kapsamında: kendi bürosunu açan avukatlar ve eczane sahibi eczacılar Bağ-Kur'lu oldukları için hesapta yok. Buradaki ortalama, bir büroda, şirkette, hastanede ya da kamuda maaşla çalışan mezunları gösteriyor.

Bu yüzden serbest çalışmanın yaygın olduğu mesleklerde kazanç grubunu "o bölümün maaşlı mezunları" diye okumak gerekiyor. Muayenehane sahipleri hesapta olmamasına rağmen diş hekimliğinin yine en üst grupta olması da ayrıca dikkat çekici.

Ön lisans: benzer bir desen

TÜİK aynı göstergeleri ön lisans (2 yıllık) bölümleri için de yayımlıyor. Desen lisansa çok benziyor.

En hızlı iş bulunanlar, doğrudan bir işe hazırlayan programlar: Polis meslek eğitimi, Optisyenlik, Aşçılık, Eczane hizmetleri ve Sivil havacılık kabin hizmetleri. (Polis meslek eğitimine ÖSYM tercih kılavuzu üzerinden değil, Polis Akademisi'nin kendi alımıyla girilir.)

En çok kazandıranlar, ağırlıkla teknik programlar: Uçak teknolojisi, Elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtımı, Kontrol ve otomasyon, elektronik ve Mekatronik. Teknik programların hiçbiri kazançta en alt grupta değil. Listede teknik olmayan sürprizler de var: Perakende satış ve mağaza yönetimi, marka iletişimi ve sağlık kurumları işletmeciliği.

Buradan çıkan sonuç: iyi kazanmak için 4 yıllık bir bölüm şart değil. Enerji, otomasyon ve elektronik gibi alanlarda 2 yıllık teknik programlar da üst gruplarda yer alıyor.

Lisanstaki "hızlı iş, düşük kazanç" deseni ön lisansta da var: Optisyenlik mezunları çok hızlı iş buluyor, ama kazanç grubu "Çok düşük".

Bir not: TÜİK, ön lisans kazanç gruplarının lisansla ortak mı yoksa kendi içinde mi hesaplandığını belirtmiyor. Bu yüzden bir ön lisans bölümünün grubunu bir lisans bölümünün grubuyla doğrudan karşılaştırmamak gerekiyor. İki düzeyin genel karşılaştırması için Ön Lisans mı Lisans mı? yazımıza bakabilirsin.

Bugün çok kazandıran bölüm, mezun olduğunda da kazandırır mı?

Bugün tercih yapıyorsun ama 4-5 yıl sonra mezun olacaksın. Son dört yılın verisi bu konuda iki şey söylüyor:

• Tablo değişiyor. Eczacılık ve Ebelik bir üst gruptan "Orta"ya indi. Kimya mühendisliği, Aktüerya ve finans bölümleri "Çok yüksek"e çıktı. İnşaat mühendisliği ve İktisat "Düşük"ten "Orta"ya yükseldi.
• Ama yavaş değişiyor. Grubu değişen bölümlerin hiçbiri iki basamak birden atlamadı. En alttaki bir bölüm birkaç yılda en üste çıkmıyor.

Yani bugünkü tablo birkaç yıl sonrası için iyi bir yön göstergesi, ama kesin bir tahmin değil. Teknolojideki değişim, yapay zekâ ve kontenjan artışları bu tabloyu ileride değiştirebilir.

Kendi bölümüne nasıl bakarsın?

1. Bölümlere göre istihdam sayfasında listeyi kazanç grubuna, iş bulma süresine ya da istihdam oranına göre sırala. 2 yıllık bölümler için ön lisans istihdam sayfasına bak.
2. Bölümüne dokununca dört göstergeyi yan yana görürsün: mezunların ne kadarı çalışıyor, ilk işe kaç ayda giriyor, hangi kazanç grubunda ve alanının kendi alanında çalışma oranı.
3. Bölümü okuyabileceğin üniversiteleri, taban puanlarını ve başarı sıralarını Bölüm Arama'da gör.
4. Hangi bölümün sana uyduğundan emin değilsen Bana hangi bölüm uygun? bölümündeki Kendini Tanı ve Bölüm Uyumu anketlerini dene.

Bu veri neyi söylemez?

• Senin ne kazanacağını söylemez. Bu bir bölüm ortalaması. Aynı bölümden mezun iki kişi arasında yabancı dil, deneyim, uzmanlık, sektör ve şehir yüzünden büyük fark olabilir.
• Üniversiteler arasındaki farkı göstermez. Kazanç grupları üniversiteye göre ayrılmıyor. Üniversitenin etkisini gösteren resmî bir veri yok.
• Serbest çalışanları kapsamaz. Kendi işini yapanlar kazanç hesabına girmiyor.
• Çalışma koşullarını göstermez. Nöbet, uzun mesai, aylarca gemide kalmak ya da yaşanan şehrin pahalılığı bu rakamlarda yok.
• Yeni bölümleri kapsamaz. Mezunu az olan ve yeni açılan bölümler TÜİK tablolarında yer almıyor. Listede olmamak "kötü" değil, yayımlanmamış demek.

Sadece kazanca bakarak bölüm seçmek doğru değil, ama kazancı hiç düşünmeden seçmek de değil. İlgin, yeteneğin ve nasıl bir hayat istediğin en az bu tablolar kadar önemli. Tabloları, bu kararı bilerek vermek için kullan.